Archive for the ‘legal Topics’ Category


ફેબ્રુવારી 6, 2017



Dharmendrasinh Gemalsinh Rana

Prosecuting Officer (A.P.P)



सत्यं नास्ति परो धर्म .. “Nothing is excellent duty then practicing truth.” I have started to write with this prologue because topic which I desired to analyses needs courage rather than knowledge. In this article I have raised questions on the existing procedure for disposal of property pending investigation and propose correction according to law. Reader may please bear with, as it challenges working of most honored and responsible institution of investigation and justice. But, I have a faith in truth. My humble intention is to stand by the side of victimized.

We have adopted ‘Rule of Law’ from jurisprudence of Britain. We have pride for this principle. Every judicial and official function is being performed according to law. Similarly In disposal of property seized by police agency also per say procedure laid down by law is followed.

Presently in our state all most everywhere, whenever any property is seized during investigation unanimously it is released only by court. To entertain such application provision of Sec.451 or 457 of Cr.P.C is often quoted. In the criminal court thousands of application are filed and disposed off during pending investigation by police. In disposing such applications court issues process, conduct enquiry and finally dictate order. In the course of proceedings, to get back property seized by police, complainant or victim has to obtain consent of accused and investigation, also to attend court again and again. Registers of Criminal Miscellaneous Application are full of such applications and court also overburdened in deciding such application.

Applicants for releasing property who are either complainant whose property is lost in theft or any other victim, in spite of being benefitted from this judicial procedure, once again victimized. As he is supposed to repeatedly attend court, to engage Lawyer, to pay fees and bare process expenses and finally to get release his own property back he must give surety and bond. In short, procedure of disposal of Property during investigation causes piling of criminal matters and increases unnecessary workload in the court at one side and on the other side give pain, loss and sufferings to owners of property.

This situation raised some questions. Is it compulsory to file application in court to get released seized property in all situations? Is there no power to release seized property during investigation to police? Is it legal for court to order disposal of property during investigation? Whether there exists provision which in accordance to Article 300A provides for release their property easily?

We may try to get point to point answer of above questionnaires.

To get fundamental consideration on the situation of property seized by police, we must start from the basic rights of people of India. It needs to test the existing procedure on the anvil of Constitution Of India Which is fundamental law of the Land and empowers and guide all organs. The right to ‘hold property’ was a fundamental right included in part-3 of our Constitution. Which was later canceled, but simultaneously Chapter 7, Article 300A has been added, it shows that, ” Persons not to be deprived of property save by authority of Law.” [1]

Power to seize property is included in Che.7 Sec.102 of Cr.P.C . enacted in 1973 initially there is no specific provision for release of seized property by police. It was noticed by our Supreme Court in the year 1976, Anwar Ahmed v. State of UP Reported in AIR 1976 SC 680. It is stated that, ‘We would like to observe that even in the new Criminal Procedure Code, there is no express provision which empowers the police to get a bond from the person to whom the property seized is entrusted. This may lead to practical difficulties, for instance in cases where a bulky property, like an elephant or a car is seized and the Magistrate living at a great distance; it would be difficult for a police officer to report to the Magistrate with the property. In these circumstances, we feel that the Government will be well advised to make suitable amendments in the Code of Criminal Procedure to fill up this serious lacuna by giving power to the police for taking the bond in such circumstances. ‘[2]

In taking into account Apex Court’s suggestion, Legislature amended Sec.102 by  Cr.P.C Amendment Act 1978  In sec.102 of the Act sub-section 3 has been incorporated. By inclusion of this provision since 1978 investigation agency is empowered to release seized property in certain circumstances.

We may refer sec.102 (3) hereunder. “ Every police officer acting under sub-section (1) shall forthwith report the seizure to the Magistrate having jurisdiction and where the property seized is such that it can not be conveniently transported to the Court or where there is difficulty in securing proper accommodation for the custody of such property, or where the continued retention of the property in police custody may not be considered necessary for the purpose of investigation, he may give custody thereof to any person on his executing a bond undertaking to produce the property before the Court as and when required and to give effect to the further orders of the Court as to the disposal of the same.”[3]

There is a provisions incorporated in chapter 34 of Cr.P.C U/S 451 to 459 to hold Inquiry and dispose property by court or Magistrate during trial or Inquiry. In implementation of this provisions first condition is either ‘Inquiry’ or ‘trial’ must be pending. To get the its definition ‘ Sec.2 (G) “inquiry” means every inquiry, other than a trial, conducted under this Code by a magistrate or Court.’[4] So it is crystal clear from above position that as pending investigation doesn’t mean ‘inquiry’ nor it is a ‘trial’ and therefore power under che-34 Cr.P.C cannot be exercised by court or magistrate when investigation is continue.

So,  Lawful, easy and effective procedure to release seized property in the circumstance is directed in 102(3) and police authority has power to release property. At the same time except during Inquiry or trial Court or Magistrate has no power to order disposal or release of property. This procedure is only in accordance with the statutory right envisaged u/A 300A.

To disposal of seized property SC directed since 1976 and legislature empowered police agency to release such property in certain situation in 1978 even though we have continued old custom and continued depriving people to entertain their own property. We hope such unconstitutional customary procedure for disposal of property by court during investigation may struck down by Constitutional authority as soon as possible. सबको सन्मति दे भगवान मेरा भारत बने महान ..

Dharmendrasinh Gemalsinh Rana

Prosecuting Officer (A.P.P)

Chief Judicial Magistrate Court. Surat

E mail : M: 9427582895

[1] Constitution of India Ch-7 Article 300A

[2] Anwar Ahmed v. State of UP Reported in AIR 1976 SC 680

[3] Code Of Criminal Procedure 1973 Sec.102(3)

[4] Code Of Criminal Procedure 1973 Sec.2(g)


પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કબજે લીધેલ મુદ્દામાલના નિકાલની કાર્યવાહી

ફેબ્રુવારી 6, 2017

પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કબજે લીધેલ મુદ્દામાલના નિકાલની કાર્યવાહી


ધર્મેન્દ્રસિંહ ગેમલસિંહ રણા

પ્રોસીક્યુટીંગ ઓફિસર(એ.પી.પી)

।। सत्यं नास्ति परो धर्म ।।

સત્યાચરણ થી શ્રેષ્ઠ કોઈ કર્તવ્ય નથી.

આપણે ન્યાયવ્યવસ્થામાં બ્રિટનની શાસનપ્રણાલીને અનુસરીને ‘રૂલ ઓફ લૉ’ ના સિદ્ધાંતને અપનાવ્યો છે. અદાલત પોલીસ કે અન્ય કોઈ પણ સત્તાધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતી કાર્યવાહીમાં કાયદા દ્વારા પ્રસ્થાપિત પ્રક્રિયાને અનુસરવામાં આવે છે. અને તેથી જ ફોજદારી કાર્યવાહીમાં પોલીસ ની તપાસ, કોર્ટની ઈન્કવાયરી કે ટ્રાયલ ચલાવવા માટે ક્રિ.પ્રો.કોડની જોગવાઈઓને અનુસરવામાં આવે છે. પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કોઈ પણ મુદ્દામાલ કે મિલકતને પોલીસ દ્વારા ગુનાના કામે કબજે લેવામાં આવે ત્યારે તેનો નિકાલ કે વચગાળાનો કબજો સોંપવા માટે પણ કાયદા દ્વારા યોગ્ય પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવેલી છે.

ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થા સાથે સંકળાયેલા તમામ એ હકિકતથી માહિતગાર છે કે, સમગ્ર ગુજરાત રાજ્યમાં સાર્વત્રિક રીતે પોલીસ દ્વારા તપાસ(ઈન્વેસ્ટીગેસન) દરમ્યાન કબજે લેવામાં આવતા મુદ્દામાલ ની વચગાળાની કસ્ટડી યોગ્ય વ્યક્તિને શરતોને આધીન મેળવવા માટે ફોજદારી અદાલતમાં કલમ. ૪૫૧ કે ૪૫૭ મુજબ પોલીસ તપાસ ચાલુ હોય ત્યારે જ મુદ્દામાલ અરજીઓ દાખલ થાય છે અને સુનાવણી કરવામાં આવે છે.

વધુમાં, આપણી અદાલતોમાં પણ કામના ભારણ અને જટીલ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવતી હોવાને કારણે દિવસો અને ક્યારેક તો મહિનાઓ સુધી આવી અરજીઓનો નિકાલ થતો નથી. મોટાભાગે ચોરી કે છેતરપીંડી જેવા ગુનાઓમાં ભોગ બનનારની ચોરાયેલી ચીજવસ્તુઓ મેળવવા માટે ફરિયાદી અદાલતના ધક્કા ખાય છે એને લાંબો ખર્ચ વેઠવો પડે છે; એટલું જ નહી પોતાની જ મિલકત અંગે એ જામીનગીરી કે બાહેંધરી આપે ત્યારે અદાલત દ્વારા તેની વચગાળાની કસ્ટડીના હુકમ થાય છે.

આમ, ખરેખર મિલકતના હક્કદાર હોવા છતા ફરજીયાત કોર્ટ કાર્યવાહીમાં તેણે અટવાવું પડે છે. જ્યારે જુગાર પ્રતિબંધક ધારા, ગુજરાત પ્રોહીબીશન એક્ટ તથા એનીમલ પ્રીઝર્વેશન એક્ટ જેવા ગુનાઓ કે જેમાં વિધાનમંડળ દ્વારા ગુનામાં વપરાયેલા મુદ્દામાલ અને રોકડને જપ્ત કરવાનાં સ્પષ્ટ પ્રબંધો છે. તેથી જપ્તીને પાત્ર મુદ્દામાલ વચગાળાની કસ્ટડીથી સુપરત કરી જ ન શકાય. તેમ છતાં આ કિસ્સાઓમાં ગુનેગારો કે મદદગારો અદાલતમાં થી આ મુદ્દામાલ મેળવી લેતા હોય છે. પોલીસ દ્વારા કબજે લેવાયેલ મિલકતની વચગાળાની કસ્ટડી આપવા બાબતે ફરિયાદી(ભોગબનનાર) અને આરોપી(ગુનામાં સંડોવાયેલ) વચ્ચે કોઈ તફાવત કે ભેદ મોટાભાગે કરવામાં આવતો નથી, એ કોર્ટમાં મુદ્દામાલના નીકાલની કામગીરીની વરવી વાસ્તવિકતા છે.

અદાલતમાં દરરોજ હજારો અરજીઓ પોલિસ ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય ત્યારે જ દાખલ થાય છે, જેની સુનાવણી અદાલતમાં કેસોના ભારણમાં વધારો કરે છે. અને આ અરજીઓના નિકાલમાં અદાલતનો કિંમતી સમય પણ વપરાય છે સાથે સાથે અદાલતના પ્રોસેસનો પણ (દુર)ઉપયોગ થાય છે. અને સામાપક્ષે પ્રજાને પણ ન્યાયના સુફળ મળવાને બદલે ન્યાયવ્યવસ્થાનો ભોગ બનવું પડે છે.

પોલીસ દ્વારા કબજે લેવામાં આવેલી મિલકતના નિકાલની આ આખી વ્યવ્સ્થાનો વિચાર કરતા પહેલા એ નોંધવા સરખું છે કે, શાસનતંત્ર દ્વારા પ્રજાના મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ ન થાય… એટલું જ નહી, પરંતુ તેને પ્રાપ્ત સંવૈધાનિક અધિકારોનું પણ ચુસ્ત પણે in letter and spirit પાલન થવું જોઈએ. અને તે રીતે ન્યાયિક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. બંધારણનો અમલ થયો ત્યારે મિલકત ધારણ કરવાનો અધિકાર એ ભાગ–૩ ના મૂળભૂત અધિકારોમાં સમાવિષ્ટ હતો. જે પછીથી રદ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ પ્રકરણ ૭ અનુચ્છેદ ૩૦૦એ ઉમેરવામાં આવ્યું છે, તે દર્શાવે છે કે, ‘‘ Persons not to be deprived of property save by authority of Law ”  અર્થાત એ બાબત સ્વયંસ્પષ્ટ છે કે, કોઈ પણ વ્યક્તિની મિલકત તે સ્થાવર હોય કે જંગમ તે મિલકત ધારણ કરવાના અધિકારથી તેને વંચિત રાખી શકાય નહી. સિવાય કે, કાયદા દ્વારા વંચિત કરવાનું અધિકૃત ઠરાવ્યું હોય.

સંવિધાનની સ્પષ્ટ જોગવાઈને લક્ષ્યમાં લઈને મુદ્દામાલના નિકાલ માટે હાલમાં ચાલી રહેલી આ પ્રણાલિકા નો વિચાર કરતાં કેટલાક મહત્વના પ્રશ્નો ઉદ્ભવે છે.

શું ગુના સાથે સંકળાયેલો મુદ્દામાલ પોલીસ દ્વારા કબજે લેવાયો હોય, જેની ટ્રાયલ દરમ્યાન જરૂરીયાત નથી કે, તેને અદાલતમાં ખસેડી શકાય તેમ ન હોય, કે નાશ પામે કે બગડી જાય તેવા મુદ્દામાલનો વચગાળાનો કબજો તેના પ્રથમદર્શનીય માલીકને કે કબજેદારને પોલીસ જ સોંપી ન શકે.? શું કબજે લેવાયેલા મુદ્દામાલ પરત મેળવવા માટે તેના માલિકે અદાલતમાં જ અનિવાર્યપણે જવું પડે.? શું પોલીસ કે અદાલત બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૦૦–એ ના સંજોગોમાં કાયદાથી ઠરાવેલી જોગવાઈને અનુસર્યા સિવાય કોઈ પણ વ્યક્તિના તેની મિલકત નો ઉપભોગ કરવાના અધિકાર ઉપર તરાપ મારી શકે છે.? શું ક્રિ.પ્રો.કોડના પ્રકરણ ૩૪ ની ક.૪૫૧ કે અન્ય કોઈ પણ જોગવાઈથી અદાલતને ઈન્વેસ્ટીગેસન દરમ્યાન મુદ્દામાલની વચગાળાની કસ્ટડી આપવાની સત્તા છે.?

ઉપરોક્ત ચારેય પ્રશ્નોના મુદ્દાસર વિચાર કરીએ તો,

ફોજદારી કાર્યરીતી અધિનિયમ ૧૯૭૩ માં પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કોઈ પણ મિલકત પ્રકરણ ૭ કલમ.૧૦૨ મુજબ કબજે લઈ શકે છે. જે મુદ્દામાલ ની ટ્રાયલ દરમ્યાન પુરાવા તરીકે રજુ કરવાની જરૂરીયાત નથી અને તેને અદાલત સમક્ષ લઈ જઈ શકાય તેવો ન હોય કે, નાશ પામે કે બગડી જાય તેવો હોય ત્યારે તેને બોન્ડ લઈને છોડવાની સત્તા પોલીસ ને હોવી જોઈએ એવું લાગતા છેક ૧૯૭૬ની સાલમાં આપણી સર્વોચ્ચ અદાલતે અનવર અહેમદ વિ. સ્ટેટ ઓફ યુ.પી[1] ના ચૂકાદામાં જણાવ્યું કે, “we would like to observe that even in the new Criminal Procedure Code, there is no express provision which empowers the police to get a bond from the person to whom the property seized is entrusted. This may lead to practical difficulties, for instance in cases where a bulky property, like an elephant or a car is seized and the Magistrate living at a great distance; it would be difficult for a police officer to report to the Magistrate with the property. In these circumstances, we feel that the Government will be well advised to make suitable amendments in the Code of Criminal Procedure to fill up this serious lacuna by giving power to the police for taking the bond in such circumstances.”

સર્વોચ્ચ અદાલતના ઉપરોક્ત સુચનને ધ્યાનમાં લઈ કલમ ૧૦૨ માં ૧૯૭૮ ના સુધારા અધિનિયમથી હવે પેટા કલમ ૩ ઉમેરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈ દ્વારા પોલીસ જ ‘ઈન્વેસ્ટીગેસન’ દરમ્યાન જપ્ત કરેલ મુદ્દામાલ કે જેને અદાલત સમક્ષ લઈ જઈ શકાય તેમ ન હોય અથવા આ મુદ્દામાલની ટ્રાયલ દરમ્યાન જરૂરીયાત ન હોય કે બગડી જાય કે નાશ પામે તેવો હોય તેને યોગ્ય વ્યક્તિને બોન્ડ લઈ સુપરત કરી શકે છે. આ કલમની જોગવાઈ જોઈએ તો,

(3) Every police officer acting under sub-section (1) shall forthwith report the seizure to the Magistrate having jurisdiction and where the property seized is such that it cannot be conveniently transported to the Court or where there is difficulty in securing proper accommodation for the custody of such property, or where the continued retention of the property in police custody may not be considered necessary for the purpose of investigation, he may give custody thereof to any person on his executing a bond undertaking to produce the property before the Court as and when required and to give effect to the further orders of the Court as to the disposal of the same.[2]

આ કલમમાં Cr.P.C (Amendment) Act 2005 થી થયેલા વધારાના સુધારામાં પણ ૫૦૦/–રૂ.ની કિંમતના મુદ્દામાલના નિકાલ અંગે કરવામાં આવેલી Notes of clauses જોઈએ તો, “The Proposed amendment to sub-section 3 of section 102 is intended to give greater discretion to the police for releasing seized property where there is difficulty in securing proper accommodation for the custody of property or where the continued retention of the property in police custody is not considered necessary for the purpose of investigation. ”

આમ, આ જોગવાઈ થી જે મુદ્દામાલ કોર્ટમાં મોકલવામાં નથી આવતો તેવા તમામ મુદ્દામાલ ની વચગાળાની કસ્ટડી કોને સોંપવી તે અંગે નિર્ણય કરવાની સત્તા પોલીસને જ છે. પોલીસ ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય ત્યારે કોર્ટને મુદ્દામાલ અંગે કોઈ નિર્ણય કરવાની સત્તા નથી. ક્રિ.પ્રો.કોડના પ્રકરણ ૩૪ ની કલમ ૪૫૧ થી ૪૫૯ ની તમામ જોગવાઈ માત્ર ‘ઈન્કવાયરી’ અને ‘ટ્રાયલ’ દરમ્યાન મિલકતના નિકાલ અંગેના પ્રબંધ કરવામાં આવેલા છે. જે બે કલમોનો આધાર લઈ કોર્ટમાં મુદ્દામાલ અરજીઓ ચાલે છે તે કલમ ૪૫૧ તથા ૪૫૭ બન્નેની જોગવાઈ સ્વયંસ્પષ્ટ છે. જેમાં પણ ઈન્કવાયરી અને ટ્રાયલ એ બે તબક્કામાં જ મુદ્દામાલનો નિકાલ કરવા અંગે અદાલતની સત્તા દર્શાવવામાં આવેલી છે. પોલીસ દ્વારા જ્યારે તપાસ(ઈન્વેસ્ટીગેસન) થઈ રહ્યું હોય ત્યારે તે ટ્રાયલ કે ઈન્કવાયરી હરગીઝ નથી ઈન્કવાયરી એટલે Sec.2(G) “inquiry” means every inquiry, other than a trial, conducted under this Code by a magistrate or Court[3] કોર્ટ કે મેજીસ્ટ્રેટ દ્વારા કરાતી ટ્રાયલ સિવાયની તમામ તપાસ જેમાં પોલીસ ઈન્વેસ્ટીગેસનનો સમાવેશ થતો નથી. જેથી પોલીસ ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય ત્યારે અદાલતને પ્રોસીજર કોડ દ્વારા મુદ્દામાલ પરત્વે હુકમ કરવાની કોઈ સ્પષ્ટ કે ગર્ભિત સત્તા નથી.

જેથી કાયદા મુજબની સાચી પ્રક્રિયા તો એજ છે કે, જે કોઈ પણ મુદ્દામાલ પોલીસ કબજે લે તે મુદ્દામાલ અંગે પોલીસે કલમ ૧૦૨(૩) ની જોગવાઈ મુજબ વચગાળાનો કબજો બોન્ડ લઈને યોગ્ય વ્યક્તિને સુપરત કરી દેવો જોઈએ. અને જે મુદ્દામાલ નો નીકાલ વચગાળાની કસ્ટડીથી કરવો યોગ્ય ન જણાતો હોય તેવો મુદ્દામાલ પોલીસે અદાલતને ચાર્જસીટ સાથે સુપ્રત કરવો જોઈએ અથવા તો, અદાલતમાં મોકલી શકાય તેમ નથી એવો રીપોર્ટ કરવો જોઈએ જેથી ટ્રાયલ દરમ્યાન કોર્ટ તેનો ક.૪૫૭ મુજબ નીકાલ કરી શકે. મુદ્દામાલના ઝડપી નીકાલ અંગે સુંદર અંબાલાલ વિ. સ્ટેટના કિસ્સામાં પણ માર્ગદર્શિકા આપી છે.

આમ, કાયદાના પ્રબંધો અને સંવિધાનની અનુચ્છેદ.૩૦૦એ ની જોગવાઈને સંયુક્ત રીતે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો પોલીસ દ્વારા કબજે લેવામાં આવેલા મુદ્દામાલને ૧૦૨(૩) માં દર્શાવેલા સંજોગો હોય ત્યારે પોલીસે જ યોગ્ય વ્યક્તિને તે સુપ્રત કરી દેવો જોઈએ અને આ જોગવાઈનું ચુસ્તપણે પાલન કરવા માટે જરૂર પડે ન્યાયપાલીકાએ નિર્દેશ કરવા જોઈએ.

પોલીસ દ્વારા કબજે લેવામાં આવતો મુદ્દામાલ કલમ ૧૦૨(૩) માં દર્શાવેલા સંજોગો હોય ત્યારે તેના યોગ્ય માલીકને વિનાઅવરોધે અને વહેલામાં વહેલી તકે જરૂર પડે અદાલતમાં રજુ કરવાની બાહેધરી સાથે પોલીસ દ્વારા જ પરત મળી જ જવો જોઈએ. ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય તે દરમ્યાન કરાતી મુદ્દામાલ અરજીઓ અને તેના નિકાલની સમગ્ર કાર્યવાહી ને ફોજદારી કાર્યરીતી સંહિતાનું કોઈ સમર્થન નથી અને તેથી તેને અવૈધાનિક ગણવી જોઈએ. અને જો આપણે પણ આ જ ન્યાયીકવ્યવસ્થાના ભાગ બનીને નાગરિકને પોતાની જ વસ્તુ પરત મેળવવા વિલંબ કરીને અદાલત સુધી જવા મજબુર કરી રહ્યાં હોઈએ તો એ આપણી તે વ્યક્તિના બંધારણીય અધિકાર ઉપરની તરાપ છે એમ સમજવું જોઈએ.

નાગરિકોને તેનો કબજે લેવાયેલો મુદ્દામાલ મેળવવા કોર્ટનો આસરો લેવો પડતો હતો તે બાબતે સર્વોચ્ચ અદાલતે છેક, ૧૯૭૬ માં ટકોર કરી હતી અને વિધાનમંડળે તે મુજબ ૧૯૭૮ ના કાયદાથી સુધારો પણ કરી દીધો અને જપ્ત કરેલી મિલકત સુપ્રત કરવા પોલીસ પણ અમુક સંજોગોમાં વિવેકાધીન સત્તા વાપરી શકે તેવો કલમ ૧૦૨(૩) થી પ્રબંધ કર્યો. છતાં એ કરૂણતા છે કે, તે જોગવાઈઓને નજરઅંદાજ કરી કાયદાના પુસ્તક પુરતી મર્યાદિત રહેવા દીધી છે.અને તેમ કરી સામાન્ય નાગરિકના મિલકત ધારણ કરવાના વૈધાનિક અધિકારનો ભંગ કરી રહ્યાં છીએ અને છતાં ગર્વથી કહીએ છીએ કે અમે ‘Rule of Law’ કાયદાના શાસનમાં માનીએ છીએ. ધન્ય છે આપણા ન્યાયને અને ન્યાય પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને..

सबको सन्मति दे भगवान मेरा भारत बने महान..

ધર્મેન્દ્રસિંહ જી. રણા

આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર

લીગલ ડિપાર્ટમેન્ટ, ગુજરાત રાજ્ય મો.9427582895

[1] Anvar Ahemad V. State Of U.P  AIR 1976 SC 680

[2] Cr.P.C Sec. 102(3)

[3] Cr.P.C Sec. 2(g) inquiry

મહારાષ્ટ્રમાં ‘મકોકા’ છે તો ગુજરાતમાં ‘ગુજક્ટોક’ કેમ નહિ.?

ડિસેમ્બર 16, 2015

મહારાષ્ટ્રમાં ‘મકોકા’ છે તો ગુજરાતમાં ‘ગુજક્ટોક’ કેમ નહી..?શ્રી ધર્મેન્દ્રસિંહ ગેમલસિંહ રણા

આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર

લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થામાં વિરોધ કે આંદોલન બહું જ સ્વાભાવિક હોય છે અને જરૂરી પણ છે, પરંતુ જ્યારે વિરોધ વિનાકારણે કે અતાર્કિક કારણે કરવામાં આવે ત્યારે લોકશાહીના સુફળ પ્રાપ્ત થવાને બદલે સારી યોજના કે સારા કાયદાઓ વર્ષો સુધી ચર્ચા વિચારણામાં જ અટવાતા રહે છે અને સાત કોઠાના ચક્રવ્યુહમાં અટવાઈ પડે છે. કંઈક તેવી જ સ્થિતિ ગુજરાતમાં ‘ગુજક્ટોક બિલ’ની થઈ છે. ત્રણ ત્રણ વખત વિધાનસભાએ જરૂરી ફેરફારો કરીને પસાર કર્યા છતા રાષ્ટ્રપતિની મંજુરીને અભાવે તેનું અમલીકરણ અટકી પડ્યું છે. અને કેટલેક ઠેકાણે આ બિલ જાણે કે, કોઈ ચોક્કસ સમાજ માટે સીતમનું સાધન બનવાનું હોય તેવી ગેરસમજો સાથે પ્રજામાં તેના વિરુદ્ધનો મત ઉભો કરવામાં આવી રહ્યો છે.

દૂનિયાના વિકસીત દેશો અને વિકાસની પગથી પર આગેકદમ કરી રહેલા આપણા જેવા રાષ્ટ્રોને આજની તારીખે સૌથી મોટી સમસ્યા હોય તો એ  છે, આતંકવાદ અને સંગઠિત થઈને કરાતી ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ છે. આતંકવાદ અને ગુંડારાજ માત્ર દુ:ખ પહોચાડવા અને હિંસાખોરી તથા ગેરકાયદેસર રીતે નાણા પ્રાપ્ત કરવા તેમજ સમાજને નૈતિક અધ:પતન તરફ દોરી જવા માટે હોય છે. આ પ્રકારના ગુના આચરનારાઓનો મુખ્ય હેતુ જ સ્વાર્થ માટે સમાજ અને રાષ્ટ્રને નુકસાન પહોચાડવાનો હોય છે. આપણા રાષ્ટ્રને પણ મુંબઈ હુમલા, અક્ષરધામ, સંસદ હુમલો તથા ગોધરાકાંડ અને અન્ય કેટલાય આતંકવાદી હુમલાઓનો અનુભવ થઈ ચૂક્યો છે. અને ગુંડાટોળી કે જે, ઓર્ગેનાઈઝડ ક્રાઈમ કહેવાય છે તેમા દારૂના અડ્ડા, જુગરધામ કે કુટણખાના, ટોળકી બનાવી ગુંડાગીર્દી ફેલાવવી, ખંડણી વસુલવી માફીયાગીરી કરવી કે લેન્ડગ્રબીંગ વિગેરે ગુનાઓનો તેમાં સમાવેશ થાય છે.

એક સમયે આવા ઓર્ગેનાઈડ ક્રાઈમ માત્ર મુંબઈ જેવા મહાનગરોમાં આચરવામાં આવતા હતા પરંતુ આજે આવા ગુનેગારો મહાનગરોમાં પણ પેદા થઈ ગયા છે. ગુજરાતના પાંચ મહાનગરો અમદાવાદ,સુરત,ભાવનગર,જામનગર અને રાજકોટ ઉપરાંત અન્ય શહેરો અને હવેતો નાના નગરોમાં પણ ઓર્ગેનાઈડ ક્રાઈમનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે. આવા ગુનાઓની તપાસ અને તેમની વિરુદ્ધ પુરાવાઓ એકત્રિત કરવા કે, ટ્રાયલ ચલાવવા માટે ફોજદારી કાર્યરીતી સંહિતા અને પુરાવાના કાયદાની જોગવાઈઓ પુરતી હોતી નથી. કારણ કે, આ ગુનો આચરનારાઓએ સંગઠિત થઈને ગુનો કરે છે એટલું જ નહી ખંડણી કે, જગારધામ કે કૂટણખાના ચલાવવા જેવી પ્રવૃત્તિ સંગઠિત થઈને જ આચરી શકાય તેવા ગુના છે. અને તેથી જ આવા ગુનાઓને ડામવા અસરકારક ઈન્વેસ્ટીગેસન તથા વિશિષ્ટ પ્રકારે તેની ટ્રાયલ ચલાવવામાં આવે તે ઈચ્છનીય છે.

આપણા પ્રાચિન શાસ્ત્રોમાં એક ન્યાય કહેવાયો છે यथा यक्ष: तथा बलि’ અર્થાત્ યક્ષ તેવો બલી આપવો પડે અને એ મુજબ જ જોઈએ તો આપણી એક્વીક્ઝીટોરીયલ ફોજદારી ન્યાય પ્રક્રિયા કે, જેમાં આરોપી તેના વિરુદ્ધનો ગુનો અદાલતમાં પોલીસ અને પ્રોસીક્યુસન શંકાથી પર સાબિત ન કરે ત્યાં સુધી તેની નિર્દોષતાનું અનુમાન કરવામાં આવે છે તે જ પદ્ધતિ જો આતંકવાદીઓના કૃત્ય ની તપાસ કે કાર્યવાહીમાં પણ અપનાવવામાં આવે તો, આ ભયંકર ગુનેગારો વિરુદ્ધનો ગુનો પુરવાર થાય તેના બદલે તે કાયદાની ચુંગાલમાંથી સરળતાથી છૂટી જવાની શક્યતા વધુ રહે છે. અને તેથી ટેરરીઝમ અને ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ક્રાઈમ સામે બાથ ભીડવા કેટલીક વિશિષ્ટ સત્તા અને જોગવાઈઓ ઈન્વેસ્ટીગેસન અને પ્રોસીક્યુસનને આપવામાં આવે તથા જયુડીસીયલ કસ્ટડીના સમયગાળામાં વધારો, ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સમક્ષના કન્ફેસનને પુરાવામાં ગ્રાહ્યતા, આગોતરા જામીનની જોગવાઈ ઉપર પ્રતિબંધ તથા ટલિફોન વિગેરે ઇન્ટરસેપ્ટ કરી મેળવેલ પુરાવાને ગ્રાહ્ય રાખવાની જોગવાઈઓ વિગેરે બાબતોમાં થોડી છૂટછાટ આવે તે માટે ગુજરાત રાજ્ય માટે Gujarat Control of Terrorism and organized Crime Bill 2015 પસાર કરાવામાં આવ્યું છે. કુલ પાંચ પ્રકરણોમાં ૨૮ કલમોથી ટેરરીસ્ટ એક્ટીવીટી તથા ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ક્રાઈમ અને ચાલુ રહેલી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ અંતર્ગત આવતા ગુનાઓનો સામવેશ કરવામાં આવેલો છે. આ બિલ જો કાયદો બને તો તેની કલમ ૩ તથા ૪ મુજબ આવો ગુનો કરનાર કે, મદદગારી કરનારને સજાની જોગવાઈ છે તથા મિલકત જપ્તીની જોગવાઈ છે તે ઉપરાંત નવા કોઈ ગુનો કે સજાની જોગવાઈ તેમાં નથી પરંતુ આ કાયદાની વ્યાખ્યામાં સમાવિષ્ટ આતંકવાદ કે ઓર્ગેનાઈઝડ ક્રાઈમ ના ગુનાઓના ઈન્વેસ્ટીગેસન તથા ટ્રાયલ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવેલી છે.

આપણા પડોસીરાજ્ય મહારાષ્ટ્રમાં મહારાષ્ટ્ર કન્ટ્રોલ ઓફ ઓર્ગેનાઈઝડ ક્રાઈમ એક્ટ છેક ૧૯૯૯ ની સાલથી અમલમાં છે. ૨૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૯ થી મહારાષ્ટ્રમાં લાગુ પાડવામાં આવેલા ‘મકોકા’ એક્ટનો હેતુ તથા મોટાભાગની જોગવાઈઓ હાલના બિલમાં યથાવત્ છે. પરંતુ તેમ છતા ગુજરાત રાજ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવેલા આવા જ પ્રકારના કાયદાને અત્યાર સુધીમાં ત્રણ વખત ફેરવિચારણા માટે પરત મોકલી આપવામાં આવેલો છે.

તાજેતરમાં ગુજરાત રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા આ બીલ ફરીથી પસાર કરી તેના ગુજરાતમાં અમલીકરણ  માટે રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ અર્થે મોકલવામાં આવ્યું છે. અને હવે આ ઓર્ગેનાઇડ ક્રાઈમ તથા આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ ડામવા માટે કેટલિક વિશેષ સત્તાઓ તથા આ પ્રકારના ગુના પુરવાર કરવા માટે ભારતીય ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીની નો મૂળભુત સિદ્ધાંત Beyond All reasonable Doubt ને અકબંધ રાખીને આરોપીના કથન, કબુલાત જેવી કેટલીક બાબતો અંગે ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સમક્ષ થયેલી કાર્યવાહીને પુરાવામાં ગ્રાહ્ય રાખવા જેવી છૂટછાટો આપવામાં આવેલી છે ત્યારે તેનો વિરોધ અસ્થાને હોવાનું મારુ અંગત માનવું છે.

આ બીલની જોગવાઈઓ હાલમાં મહારાષ્ટ્રમાં અમલમાં છે જ તેવા મોકોકા એક્ટ જેવી જ છે. ૨૦૦૨ માં આતંકવાદ ને નાથવા માટે વિશેષ જોગવાઈઓવાળા ‘પોટા’ એક્ટને ૨૦૦૪ માં નવી સરકાર આવતા રદ કરી દેવાયો હતો. ત્યાર બાદ ગુજરાતમાં હાલના વડાપ્રધાન માન. નરેન્દ્ર મોદીજી મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ ૨૦૦૪ માં ગુજક્ટોક બિલ પસાર કરવામાં આવેલ હતો જેને તત્કાલિન રાષ્ટ્રપતિ એ.પી.જે અબ્દુલ કલામ દ્વારા મંજુરી અપાયેલી નહોતી. તે પછી ૨૦૦૮માં રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટીલે તેને પરત કરી દીધેલ હતો અને તે પછી ૨૦૦૯ માં એ બીલ પસાર કરી ફરીથી રાષ્ટ્રપતિની મંજુરી અર્થે મોકલવામાં આવેલું જેના ઉપર હજી સુધી નિર્ણય લેવામાં આવેલો નથી. છેવટે ફરીથી માર્ચ ૨૦૧૫માં ગુજરાત વિધાનસભાએ આ બિલને ફરીથી પસાર કરી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેના ઉપર અધિકૃતતાની મહોર મારવામાં આવે તે અર્થે મોકલી આપવામાં આવેલું છે.

પ્રસ્તાવિત ‘ગુજક્ટોક’ ની મહત્વની જોગવાઈઓ તથા તેના વિરોધ અને સમર્થન ના તર્કો નીચે મુજબ છે.



કલમ પ્રાવધાન વિરોધ સમર્થન
૧૪ આરોપીએ ફોન પર કરેલી વાતચિત કે અન્ય સંદેશાવ્યવહાર તેના વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે માનવી પુરાવાના કાયદા અનુસાર કલમ ૬૫ બીના પ્રમાણપત્ર વિના કોઈ ઈલેક્ટ્રોનિક રેકર્ડ પુરાવામાં ગ્રાહ્ય રાખી શકાય નહી આતંકવાદ કે, સંગઠિત અપરાધોના કિસ્સામાં પ્રથમદર્શનીય અને જડબેસલાક પુરાવો તેમના કોમ્યુનીકેસન જ હોય છે. અને સમાજ વિરુદ્ધનો ગંભીર ગુનો હોય ત્યારે વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના મૂળભૂત અધિકાર પર વ્યાજબી નિયંન્ત્રણ મુકી શકાય
૧૬ આરોપીએ એસ.પી કક્ષાના ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સમક્ષ આપેલ કબુલાતને પુરાવામાં ગ્રાહ્ય ગણવી (આવી કબુલાતના નિવેદન આપ્યા બાદ તેની કોર્ટ દ્વારા ખરાઈની પણ જોગવાઈ છે. સી.આર.પી.સી કલમ ૧૬૪ મુજબનું ન હોય તેવા તમામ પોલીસ રૂબરૂના નિવેદન ક.૧૬૨ મુજબ દર્શાવાયા સિવાય વાપરી શકાય નહી. તથા પુરાવાના કાયદાની ક.૨૪,૨૫ તથા ૨૬ જોતા જોગવાઈ વિરોધાભાસી છે. જે કબુલાત એસ.પી. કક્ષાના અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી હોય અને તેનું રેકોર્ડીંગ કરી લેવામાં આવેલું હોય તે સંજોગોમાં કલમ ૨૪ તથા ૨૫ નો બાધ આવતો નથી.
૨૦ ચાર્જસીટ રજુ કરવાનો સમયગાળો ૬૦ અથવા ૯૦ દિવસને બદલે વિશેષ સંજોગોમાં ૧૮૦ દિવસ કરવાની તથા જાત મુચરકા પર આરોપીને ન છોડવાની જોગવાઈ તપાસ દરમ્યાન છ માસ સુધીની આરોપીની કસ્ટડી ગેરકાયદેસર અને ગેરબંધારણીય છે. સંગઠિત અને આતંકવાદી કૃત્ય જેવા ગુનાઓ હોવાથી તેમાં તપાસ કરવા માટે થોડા વધુ સમયની જરૂરીયાત વ્યાજબી છે.

મારા મતે ગુજરાત દ્વારા વિધાનસભામાં ત્રણ ત્રણ વાર મંજુર કરીને રાષ્ટ્રપતિ તરફ મોકલવામાં આવેલા આ બીલને હવે વહેલી તકે મંજુરી પ્રાપ્ત થવી જોઈએ. અને હા, આ કાયદાનો દુરઉપયોગ થશે એવી ભીતિ સેવીને આવા કડક કાયદાની ગેરહાજરીમાં આતંકવાદીઓ અને ઓર્ગેનાઝડ ક્રાઈમ કરનારી ગેંગોને ફાવતુ મળે તેવું કરવું પણ અયોગ્ય ગણાશે, કારણ કે, જે પોલીસ તંત્રને આપણે સમાજના રક્ષણની જવાબદારી સોંપી છે તે રક્ષકને બદલે ભક્ષક બનતું હોય તો તે માટે અન્ય કોઈ ઉપાય વિચારવો જોઈએ. પરંતુ પોલીસ દમન થશે તેવી માત્ર ભીતિ સેવી ‘ગુજક્ટોક’ ને લટકાવી રાખવું એ મારી દ્રષ્ટિએ લોકશાહી વ્યવસ્થાનું અને બંધારણનું પણ અપમાન છે, કારણ કે, આ બીલને વિધાનસભા(ગુજરાતની પ્રજા) ત્રણ ત્રણ વાર પસાર કરી ચૂકી છે.

ધર્મેન્દ્રસિંહ ગેમલસિંહ રણા (આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર, જયુડીસીયલ મેજીસ્ટ્રેટ કોર્ટ, સુરત)


માર્ચ 1, 2014









We all must have heard story of ‘KAMDHENU’ which supply all worldly things as per the wish of its cow-heard which is found in ancient Hindu literature; Or story of that magic stick ‘Jadu ki chhadi’ or ‘Alladin ka chirag’ which provide all requirements of its master. Just like ‘Kamdhenu’ or ‘Jadu ki chhadi’ or ‘chirag’ electronic instruments work for us.

We are the generation living in the electronic world. Most of our pursuits have been accurately performed with the help of electronic technology. Information technology is now an essential segment of the modern world. The influence of electronic media has been spread over all branches of society including law and the judiciary.

We have evidence act for adducing evidence, its mode of proof and its admissibility. Court of law relied up on Oral as well as documentary evidence. Oral evidence is most often full of discrepancies and human error because every human being feels or observe with the help of the senses. Even documentary evidence also sometime contains errors. So It is a time requirement to seek help from electronic evidence in all fields of criminal justice delivery System i.e. inquiry or Investigation & Prosecution, therefore the legislation laid down Information Technology Act 2008. As well amended evidence Act, Indian penal code and The Bankers book evidence Act.


Evidence Act fundamentally describes two type of evidence i.e.

1) Oral evidence and

2) Documentary evidence.

As per amended provision Sec 3(2) of evidence Act electronic evidence is documentary evidence.

(2) All documents including electronic records produced for the inspection of the Court], such documents are called documentary evidence.”

Further if we refer another provision it is contained in Section 2(t) of Information Technology Act 2000 electronic record means;

“(t) ‘electronic record’ means, “data, record or data generated, image or sound stored, received or sent in an electronic form or micro film or computer generated micro fiche;”

So, if we refer above mentioned definitions in the light of the provisions incorporated u/s65-A & 65-B of evidence Act; Electronic Evidence is one another type of documentary evidence which is if duly proved in the manner provided in sec 65-B, can be considered as strong evidence.

Before elaborate discussion of Electronic evidence it is required to be get a flash back up on the structure of evidence Act and also the principles of law for adducing, relying and considering evidence.

We have a three part in evidence Act Part-I is for “RELEVANCY OF FACT”, Part-II is of “ON PROOF” and Part-III is regarding “PRODUCTION AND EFFECT OF EVIDENCE”. All evidence passes through above three stages. To consider any matter or thing relevant it must be en suite in the frame of PART-I i.e. section 5 to 55. To appreciate evidence which is considered relevant there are provisions of part-II. To make electronic evidence relevant and to establish the mode of its proof there are certain provision at different stages in the evidence Act.   

    There are detailed provisions included in evidence act in which definition and the procedure of introducing electronic evidence has been mentioned by legislation.  Those provisions are hereunder.


    To consider RELEVANCY OF FACT of electronic evidence there is Section 22A, which is included in Act. That is similar to sec. 22 in which is embargo on producing oral evidence so as to consider the contents of document, similarly Sec.22A declares that “oral evidence as to the contents of electronic records are not relevant, unless the genuineness of electronic record produced is in the question.

    Entries in books of account, including those maintained in electronic form, An entry in any public or other official book, register or by a public servant in the discharge of official duty in the performance of a duty specially enjoined by the law of the country in which such book, register, or record or an electronic record is kept are the relevant facts as per Sec 34 and 35 of evidence Act.


    As it is already laid down provision u/s45 regarding the relevancy of expert opinion referred to in Sec.79A of I.T Act, now we have Sec.45A to consider opinion given by an examiner of electronic evidence regarding any information transmitted or stored in any computer resource or any other electronic or digital form is also relevant fact.

    As like other expert opinions, court may rely up on the opinion of an examiner who has given in the manner prescribed u/s 79A of I.T.ACT.

    Further, when the court has to form an opinion as to the electronic signature of any person, the opinion of the certifying Authority which has issued the electronic Signature Certificate is also relevant u/s 47A of evidence Act.


    In the PART-2  “ON PROOF” of the evidence Act following provisions has been included to cover electronic evidence.

65A. Special provisions as to evidence relating to electronic record

65B.Admissibility of electronic records

67A.Proof as to digital signature

73A.Proof as to verification of digital signature

81A.Presumption as to Gazettes in electronic forms

85A.Presumption as to electronic agreements

85B.Presumption as to electronic records and digital signatures

85C.Presumption as to Digital Signature Certificates

88A.Presumption as to electronic messages

90A.Presumption as to electronic records five years old

131. Production of documents or electronic records which another person, having possession, could refuse to produce


    As we observe above amendments  and basic structure of evidence Act, any substance on which matter has been expressed or described can be considered a document, provided that the purpose of such expression or description is to record the matter.  Electronic records have been defined in the Information Technology Act, 2000 as any data, record or data generated, any image or sound stored, received or sent in an electronic form or micro film or computer generated micro fiche. An electronic record can be safely included under such a definition because matter is recorded on the computer as bits and bytes, which are the digital equivalent of figures or marks.

    Computer records were widely considered to be hearsay statements since any information retrieved from a computer would consist of input provided by a human being. Thus, be it a word document containing statements written by one party, or an image of a missing person generated by the computer based on the inputs given to it, all such records will be hearsay.

An electronic document would either involve documents stored in a digital form, or a print out of the same. What is recorded digitally is a document, but cannot be perceived by a person not using the computer system into which that information was initially fed. Electronic documents were admitted as real evidence, that is, material evidence, but such evidence requires certification with respect to the reliability of the machine for admission.

Being both hearsay as well as secondary evidence, there was much hesitation regarding the admissibility of electronic records as evidence.

    In India, the change in attitude came with the amendment to the Indian Evidence Act in 2000. Sections 65A and 65B were introduced in to the chapter relating to documentary evidence. Section 65A provides that contents of electronic records may be admitted as evidence if the criteria provided in Section 65B is complied with. Section 65B provides that shall be considered documents, thereby making it primary evidence, if the computer which produced the record had been regularly in use, the information fed into the computer was part of the regular use of the computer and the computer had been operating properly.  It further provides that all computer output shall be considered as being produced by the computer itself, whether it was produced directly or indirectly, whether with human intervention or without.  This provision does away with the concept of computer evidence being hearsay.

    Thus, with the amendments introduced into the statute, electronic evidence in India is no longer either secondary or hearsay evidence, but falls within the best evidence rule.


    We have well established rule of evidence Act in which hearsay evidence is not considered in evidence. Even documentary evidence also been classified in primary and secondary evidence. Moreover U/s 65 of evidence Act legislation has laid down guideline for admission of secondary evidence. But after implementation of amendments regarding electronic evidence drastic change occurred in the application of evidence.

  1. Blurring the Difference between Primary and Secondary Evidence

    By bringing all forms of computer evidence into the fold of primary evidence, the statute has effectually blurred the difference between primary and secondary forms of evidence. While the difference is still expected to apply with respect to other forms of documents, an exception has been created with respect to computers. This, however, is essential, given the complicated nature of computer evidence in terms of not being easily producible in tangible form. Thus, while it may make for a good argument to say that if the word document is the original then a print out of the same should be treated as secondary evidence, it should be considered that producing a word document in court without the aid of print outs or CDs is not just difficult, but quite impossible.

  1. Making Criminal Prosecution Easier

In light of the recent spate of terrorism in the world, involving terrorists using highly sophisticated technology to carry out attacks, it is of great help to the prosecution to be able to produce electronic evidence as direct and primary evidence in court, as they prove the guilt of he accused much better than having to look for traditional forms of evidence to substitute the electronic records, which may not even exist. As we saw in the Ajmal Kasab case, terrorists these days plan all their activities either face-to-face, or through software. Being able to produce transcripts of internet transactions helped the prosecution case a great deal in proving the guilt of the accused.

Similarly, in the case of State (NCT of Delhi) v. Navjot Sandhu @ Afsan Guru, the links between the slain terrorists and the masterminds of the attack were established only through phone call transcripts obtained from the mobile service providers. 

  1. Risk of Manipulation

While allowing all forms of computer output to be admissible as primary evidence, the statute has overlooked the risk of manipulation. Tampering with electronic evidence is not very difficult and miscreants may find it easy to change records which are to be submitted in court. However, technology itself has solutions for such problems. Computer forensic has developed enough to find ways of cross checking whether an electronic record has been tampered with, when and in what manner. 

  1. Opening Potential Floodgates

Computers are the most widely used gadget today. A lot of other gadgets involve computer chips in their functioning. Thus, the scope of Section 65A and 65B is indeed very large. Going strictly by the word of the law, any device involving a computer chip should be adducible in court as evidence. However, practical considerations as well as ethics have to be borne in mind before letting the ambit of these Sections flow that far. For instance, the Supreme Court has declared test results of narco-analysis to be inadmissible evidence since they violate Article 20(3) of the Constitution. It is submitted that every new form of computer technology that is sought to be used in the process of production of evidence should be subjected to such tests of Constitutionality and legality before permitting their usage.



    It has thus been seen that with the increasing impact of technology in everyday life, the production of electronic evidence has become a necessity in most cases to establish the guilt of the accused or the liability of the defendant. The shift in the judicial mindset has occurred mostly in the past twenty years and most legal systems across the world have amended their laws to accommodate such change.

    Further, when society is largely utilized computers and even investigation seeks help of gadgets which product of modern electronic technology prosecution is need to be armed with latest technological knowledge and basics of admissibility of electronic evidence as well.

    In India, all electronic records are now considered to be documents, thus making them primary evidence. At the same time, a blanket rule against hearsay has been created in respect of computer output. These two changes in the stance of the law have created paradigm shifts in the admissibility and relevancy of electronic evidence, albeit certain precautions still being necessary. However, technology has itself provided answers to problems raised by it, and computer forensics ensure that manipulations in electronic evidence show up clearly in the record. Human beings now only need to ensure that electronic evidence being admitted is relevant to the fact in issue and is in accordance with the Constitution and other laws of the land.

Dharmendrasinh G. Rana

Assistant Public Prosecutor




માર્ચ 1, 2014









    In criminal justice delivery system trial is the genus of which contradiction and omission is the species. To prove guilt of accused prosecution has to prove all ingredients of offense beyond all reasonable doubt. Evidence of prosecution is fundamentally emerging from the investigation. Our criminal justice delivery system there are mainly four organs, those are,

A)  Investigation by police or inquiry by court

B)  Prosecution evidence

C)  Defence evidence

D)  Judgment

    All these fields are inter-depended. And as we accepted longstanding legal maxim Audi Alterum Partem – hear the other side’, at all stages other party gets the opportunity to check evidence. To book culprit behind bar whole evidence adduced in the course of prosecution must be enough and well-established moreover it also proved on the touchstone of firmness and truthfulness of witnesses.

    We have adopted three stages of oral evidence in our evidence taking procedure these are 1) Examination in chief, 2) Cross Examination 3) Re Examination if required. To inquire trustworthiness and truthfulness of witness contradiction and omission are very important. It helps defense and also to the prosecution when particular witness turns over from his previous statement given during an investigation or inquiry and not support prosecution case.


What is term ‘contradiction’ and ‘Omission’?

As per the Oxford dictionary term ‘contradict’ (verb) means

 ‘1 denies (a statement). 2 deny a statement made by (a person). 3 be in opposition to or in conflict with. [ contradiction noun.]

Term ‘Omission’ emerges from verb ‘omit’ means

1) Leave out; not insert or include. 2 ) leave undone. 3 ) (foll. by verbal noun or to + infin.) fail or neglect. [Latin omitto omiss-]

Omission -1) omitting or being omitted. 2) Thing omitted.

    So, if we took the plain meaning if word ‘contradiction’ and ‘omission’ as per the dictionary meaning with reference to our concern of prosecution evidence contradiction means ‘Person who tern over from his previous statement and submits differently which affects his truthfulness and trustworthiness of testimony. While ‘omission’ mean person skip something which he has previously affirmed.


Evidence Act- Sec-145, 154,

Code of Criminal Procedure Sec161,162,

A provision regarding cross examination of the witness as to previous statements in writing has been embodied in Ch-10 of Indian Evidence Act Sec-145.

During investigation concern witness is examined by police u/s 161 of Cr.P.Code. Use of Statement which is recorded u/s 161 is governed by sec. 162 of Cr.P.C.

What amounts to contradiction?

    Word ‘contradiction’ found its roots in ‘Bible’ the holy religious book of Christianity.  Means that two antithetical propositions cannot both be true at the same time and in the same sense. In classical logic, a contradiction consists of a logical incompatibility between two or more propositions. It occurs when the propositions, taken together, yield two conclusions which form the logical, usually opposite in versions of each other. Illustrating a general tendency in applied logic, Aristotle’s law of non-contradiction states that “One can not say of something that it is and that it is not in the same respect and at the same time.”

    But, here with reference to the law of evidence we have to understand word ‘contradiction’ and ‘omission’. To simply comprehend the contradiction; we should consider Cr.P.C 161,162 and sec.145,154 of the Evidence Act altogether.

    During investigation police records statements of witness which are either called 161 statements or case-diary statements. Purpose of recording statements is to gather evidence of the crime against accused. While police submits chargesheet u/s 173 CrP.C certified copy of all statements also supplied as well its copy supplied to accused. And on the basis of these statements court frame charge and took cognizance against accused. While witness whose statement has been earlier recorded is examined in the court defence can questioned his truthfulness as it is provided u/s 145 of evidence act. Letter portion of this section describes how to contradict witness.

    A witness may be cross-examined as to previous statement made by him in writing or reduced in to writing, and relevant to the matters in question, without such writing being shown to him, or being proved; but, if it is intended to contradicting him by the writing, his attention must, before the writing can be proved, be called in those parts of it which are to be used for the purpose of contradicting him.

How to record contradiction during trial.?

    The portion of the statement recorded under section 161 which is supposed to be used for contradicting the witness should first of all be brought to his notice and he should be questioned about it. Let us take an example of trial where an accused person is being prosecuted for causing grievous hurt to one A with an axe. During prosecution evidence witness stated that accused assaulted him with axe in such a way that the metallic head of the axe come in to contact with his arm causing fracture, and if in course of the investigation he has stated in his statement u/s161 that accused has beaten by the stick portion of the axe.

    To contradict witness exact passage occurring in his statement under sec 161 should be read out and put to the witness whether the witness admits having made such a statement before I.O, the exact statement which was read out to the witness should be incorporated verbatim in deposition within inverted commas. If the witness admits having made that statement there is no need for further proof of contradiction. If on the other hand the witness denies having made such a statement, thereupon it should be mentioned in the deposition itself in brackets. By this process the contradiction is merely brought on record but yet to be proved. Thereafter when I.O who has recorded the statement is examined in the court the passage marked for the purpose of contradiction should be read out to him and he should be asked if the witness had stated as mentioned in that exhibit. It is only when the investigating officer answers in the affirmative, then the exhibit can be deemed to have been properly proved.

What amounts to omission?

As like contradiction sometimes the witnesses might not have mentioned an important circumstance in the course of his evidence recorded the court. Such material omissions also fall within the category of contradictions and they too have to be proved.

    For example in the case above mentioned, if the A had stated before the court that he was beaten by the accused with not only on the arm but also on the leg and if he did not mentioned these further injury to I.O in the statements/s 161, it is a material omission which is amounts to contradiction. Procedure to prove the material omission is same as the procedure to prove contradiction.


When PROSECUTOR can contradict his own witness?


    U/s 154 of evidence Act it is laid down that, court may permit at its own discretion any person who calls a witness to put any questions to him which might be put in cross-examination by the adverse party. When any witness doesn’t support the party who calls him, the person who calls him should be given chance to put him suggestive question and also to contradict him as it is provided in Sec 145.

    A witness is generally expected to be in favor of the party by whom he is called. In certain cases the witness turns hostile and gives evidence against the person who called him. In such cases the evidence of a witness, who has been cross examined by his own party is not to be rejected as untrustworthy or incredible. The court can rely upon that testimony which inspirers the confidence and credit.

    It has been held by apex court in the matter of Sat Paul vs. Delhi Administration,1976-SCC-1-727 that ‘cross examination of his own witness by party evidence cannot be discarded altogether’

    Therefore, when any witness whose statement has been previously recorded u/s 161 by police or any other previous statement relevant in the matter and subsequently if he turn over in his testimony before court prosecution may permit by court to put all question which could be asked in cross-examination.

Essentials to attract procedure u/s 145 of contradiction or omission.

A) Previous statement u/s161 cr.p.c or any other statement made by him in writing or reduced into writing.

B) That previous statement must be relevant to matter in question.

C) Contradiction or omission should me material. And for the intention to contradict him.

D) Contradiction or omission must be proved.

How to judge contradictions and omissions.? How far they are material.?

    The duty of the court is to discover the truth and to find out whether the accused is guilty or not. Facts have come before the court by way of oral testimony of witnesses and other documents. As human being is not free from certain error, moreover with different perception power of senses and different intellect i.e. analytical reasoning, mental status etc. Therefore it is not possible to lay down strict rule or straight jacket formula in appreciation of all contradictions and omissions. So every contradiction or omission must therefore be judged by reference to various factors.

    Sometime due to this very nature of human intellect and perception of senses contradictions and omission occurs. Real and truthful eyewitness may sometime make genuine mistakes in the statement before the police and the court. At that time it must be remembered that contradictions and discrepancies are natural and inevitable in the testimony of even truthful witnesses. So then “when the evidence is discrepant or exaggerated allowance has to be made for the idiosyncrasies of the class from which the witnesses are drawn, their powers of observation, strength of memory and facility of description with a discount for possible bias or prejudice” (Taylor on trial of cases, page-86)


    Contradiction and omission are a very important part of the actual cross examination during a criminal trial. Proved contradictions and omissions if it is relevant and material, definitely affects veracity and trustworthiness of witnesses. To take contradiction and omission on record, defence counsel or Public Prosecutor as may be the case, ought to carefully study statement of concern witness and investigation should also bring material facts of the statement to the notice of Public Prosecutor. It is also a duty of court to record properly all contradiction as per method guided by Hon. Apex court strictly adhered with the provision of Sec.145 and Sec.161,162 Cr.P.C.


Dharmendrasinh G. Rana

Assistant Public Prosecutor