Archive for the ‘legal Topics’ Category

EXISTING PROCEDURE FOR DISPOSAL OF PROPERTY PENDING INVESTIGATION NEED RECONSIDERATION

ફેબ્રુવારી 6, 2017

EXISTING PROCEDURE FOR DISPOSAL OF PROPERTY PENDING INVESTIGATION NEED RECONSIDERATION

Author

Dharmendrasinh Gemalsinh Rana

Prosecuting Officer (A.P.P)

LEGAL DEPARTMENT

GOVERNMENT OF GUJARAT

सत्यं नास्ति परो धर्म .. “Nothing is excellent duty then practicing truth.” I have started to write with this prologue because topic which I desired to analyses needs courage rather than knowledge. In this article I have raised questions on the existing procedure for disposal of property pending investigation and propose correction according to law. Reader may please bear with, as it challenges working of most honored and responsible institution of investigation and justice. But, I have a faith in truth. My humble intention is to stand by the side of victimized.

We have adopted ‘Rule of Law’ from jurisprudence of Britain. We have pride for this principle. Every judicial and official function is being performed according to law. Similarly In disposal of property seized by police agency also per say procedure laid down by law is followed.

Presently in our state all most everywhere, whenever any property is seized during investigation unanimously it is released only by court. To entertain such application provision of Sec.451 or 457 of Cr.P.C is often quoted. In the criminal court thousands of application are filed and disposed off during pending investigation by police. In disposing such applications court issues process, conduct enquiry and finally dictate order. In the course of proceedings, to get back property seized by police, complainant or victim has to obtain consent of accused and investigation, also to attend court again and again. Registers of Criminal Miscellaneous Application are full of such applications and court also overburdened in deciding such application.

Applicants for releasing property who are either complainant whose property is lost in theft or any other victim, in spite of being benefitted from this judicial procedure, once again victimized. As he is supposed to repeatedly attend court, to engage Lawyer, to pay fees and bare process expenses and finally to get release his own property back he must give surety and bond. In short, procedure of disposal of Property during investigation causes piling of criminal matters and increases unnecessary workload in the court at one side and on the other side give pain, loss and sufferings to owners of property.

This situation raised some questions. Is it compulsory to file application in court to get released seized property in all situations? Is there no power to release seized property during investigation to police? Is it legal for court to order disposal of property during investigation? Whether there exists provision which in accordance to Article 300A provides for release their property easily?

We may try to get point to point answer of above questionnaires.

To get fundamental consideration on the situation of property seized by police, we must start from the basic rights of people of India. It needs to test the existing procedure on the anvil of Constitution Of India Which is fundamental law of the Land and empowers and guide all organs. The right to ‘hold property’ was a fundamental right included in part-3 of our Constitution. Which was later canceled, but simultaneously Chapter 7, Article 300A has been added, it shows that, ” Persons not to be deprived of property save by authority of Law.” [1]

Power to seize property is included in Che.7 Sec.102 of Cr.P.C . enacted in 1973 initially there is no specific provision for release of seized property by police. It was noticed by our Supreme Court in the year 1976, Anwar Ahmed v. State of UP Reported in AIR 1976 SC 680. It is stated that, ‘We would like to observe that even in the new Criminal Procedure Code, there is no express provision which empowers the police to get a bond from the person to whom the property seized is entrusted. This may lead to practical difficulties, for instance in cases where a bulky property, like an elephant or a car is seized and the Magistrate living at a great distance; it would be difficult for a police officer to report to the Magistrate with the property. In these circumstances, we feel that the Government will be well advised to make suitable amendments in the Code of Criminal Procedure to fill up this serious lacuna by giving power to the police for taking the bond in such circumstances. ‘[2]

In taking into account Apex Court’s suggestion, Legislature amended Sec.102 by  Cr.P.C Amendment Act 1978  In sec.102 of the Act sub-section 3 has been incorporated. By inclusion of this provision since 1978 investigation agency is empowered to release seized property in certain circumstances.

We may refer sec.102 (3) hereunder. “ Every police officer acting under sub-section (1) shall forthwith report the seizure to the Magistrate having jurisdiction and where the property seized is such that it can not be conveniently transported to the Court or where there is difficulty in securing proper accommodation for the custody of such property, or where the continued retention of the property in police custody may not be considered necessary for the purpose of investigation, he may give custody thereof to any person on his executing a bond undertaking to produce the property before the Court as and when required and to give effect to the further orders of the Court as to the disposal of the same.”[3]

There is a provisions incorporated in chapter 34 of Cr.P.C U/S 451 to 459 to hold Inquiry and dispose property by court or Magistrate during trial or Inquiry. In implementation of this provisions first condition is either ‘Inquiry’ or ‘trial’ must be pending. To get the its definition ‘ Sec.2 (G) “inquiry” means every inquiry, other than a trial, conducted under this Code by a magistrate or Court.’[4] So it is crystal clear from above position that as pending investigation doesn’t mean ‘inquiry’ nor it is a ‘trial’ and therefore power under che-34 Cr.P.C cannot be exercised by court or magistrate when investigation is continue.

So,  Lawful, easy and effective procedure to release seized property in the circumstance is directed in 102(3) and police authority has power to release property. At the same time except during Inquiry or trial Court or Magistrate has no power to order disposal or release of property. This procedure is only in accordance with the statutory right envisaged u/A 300A.

To disposal of seized property SC directed since 1976 and legislature empowered police agency to release such property in certain situation in 1978 even though we have continued old custom and continued depriving people to entertain their own property. We hope such unconstitutional customary procedure for disposal of property by court during investigation may struck down by Constitutional authority as soon as possible. सबको सन्मति दे भगवान मेरा भारत बने महान ..

Dharmendrasinh Gemalsinh Rana

Prosecuting Officer (A.P.P)

Chief Judicial Magistrate Court. Surat

E mail : manusmruti@gmail.com M: 9427582895

[1] Constitution of India Ch-7 Article 300A

[2] Anwar Ahmed v. State of UP Reported in AIR 1976 SC 680

[3] Code Of Criminal Procedure 1973 Sec.102(3)

[4] Code Of Criminal Procedure 1973 Sec.2(g)

Advertisements

પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કબજે લીધેલ મુદ્દામાલના નિકાલની કાર્યવાહી

ફેબ્રુવારી 6, 2017

પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કબજે લીધેલ મુદ્દામાલના નિકાલની કાર્યવાહી

Author

ધર્મેન્દ્રસિંહ ગેમલસિંહ રણા

પ્રોસીક્યુટીંગ ઓફિસર(એ.પી.પી)

।। सत्यं नास्ति परो धर्म ।।

સત્યાચરણ થી શ્રેષ્ઠ કોઈ કર્તવ્ય નથી.

આપણે ન્યાયવ્યવસ્થામાં બ્રિટનની શાસનપ્રણાલીને અનુસરીને ‘રૂલ ઓફ લૉ’ ના સિદ્ધાંતને અપનાવ્યો છે. અદાલત પોલીસ કે અન્ય કોઈ પણ સત્તાધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતી કાર્યવાહીમાં કાયદા દ્વારા પ્રસ્થાપિત પ્રક્રિયાને અનુસરવામાં આવે છે. અને તેથી જ ફોજદારી કાર્યવાહીમાં પોલીસ ની તપાસ, કોર્ટની ઈન્કવાયરી કે ટ્રાયલ ચલાવવા માટે ક્રિ.પ્રો.કોડની જોગવાઈઓને અનુસરવામાં આવે છે. પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કોઈ પણ મુદ્દામાલ કે મિલકતને પોલીસ દ્વારા ગુનાના કામે કબજે લેવામાં આવે ત્યારે તેનો નિકાલ કે વચગાળાનો કબજો સોંપવા માટે પણ કાયદા દ્વારા યોગ્ય પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવેલી છે.

ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થા સાથે સંકળાયેલા તમામ એ હકિકતથી માહિતગાર છે કે, સમગ્ર ગુજરાત રાજ્યમાં સાર્વત્રિક રીતે પોલીસ દ્વારા તપાસ(ઈન્વેસ્ટીગેસન) દરમ્યાન કબજે લેવામાં આવતા મુદ્દામાલ ની વચગાળાની કસ્ટડી યોગ્ય વ્યક્તિને શરતોને આધીન મેળવવા માટે ફોજદારી અદાલતમાં કલમ. ૪૫૧ કે ૪૫૭ મુજબ પોલીસ તપાસ ચાલુ હોય ત્યારે જ મુદ્દામાલ અરજીઓ દાખલ થાય છે અને સુનાવણી કરવામાં આવે છે.

વધુમાં, આપણી અદાલતોમાં પણ કામના ભારણ અને જટીલ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવતી હોવાને કારણે દિવસો અને ક્યારેક તો મહિનાઓ સુધી આવી અરજીઓનો નિકાલ થતો નથી. મોટાભાગે ચોરી કે છેતરપીંડી જેવા ગુનાઓમાં ભોગ બનનારની ચોરાયેલી ચીજવસ્તુઓ મેળવવા માટે ફરિયાદી અદાલતના ધક્કા ખાય છે એને લાંબો ખર્ચ વેઠવો પડે છે; એટલું જ નહી પોતાની જ મિલકત અંગે એ જામીનગીરી કે બાહેંધરી આપે ત્યારે અદાલત દ્વારા તેની વચગાળાની કસ્ટડીના હુકમ થાય છે.

આમ, ખરેખર મિલકતના હક્કદાર હોવા છતા ફરજીયાત કોર્ટ કાર્યવાહીમાં તેણે અટવાવું પડે છે. જ્યારે જુગાર પ્રતિબંધક ધારા, ગુજરાત પ્રોહીબીશન એક્ટ તથા એનીમલ પ્રીઝર્વેશન એક્ટ જેવા ગુનાઓ કે જેમાં વિધાનમંડળ દ્વારા ગુનામાં વપરાયેલા મુદ્દામાલ અને રોકડને જપ્ત કરવાનાં સ્પષ્ટ પ્રબંધો છે. તેથી જપ્તીને પાત્ર મુદ્દામાલ વચગાળાની કસ્ટડીથી સુપરત કરી જ ન શકાય. તેમ છતાં આ કિસ્સાઓમાં ગુનેગારો કે મદદગારો અદાલતમાં થી આ મુદ્દામાલ મેળવી લેતા હોય છે. પોલીસ દ્વારા કબજે લેવાયેલ મિલકતની વચગાળાની કસ્ટડી આપવા બાબતે ફરિયાદી(ભોગબનનાર) અને આરોપી(ગુનામાં સંડોવાયેલ) વચ્ચે કોઈ તફાવત કે ભેદ મોટાભાગે કરવામાં આવતો નથી, એ કોર્ટમાં મુદ્દામાલના નીકાલની કામગીરીની વરવી વાસ્તવિકતા છે.

અદાલતમાં દરરોજ હજારો અરજીઓ પોલિસ ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય ત્યારે જ દાખલ થાય છે, જેની સુનાવણી અદાલતમાં કેસોના ભારણમાં વધારો કરે છે. અને આ અરજીઓના નિકાલમાં અદાલતનો કિંમતી સમય પણ વપરાય છે સાથે સાથે અદાલતના પ્રોસેસનો પણ (દુર)ઉપયોગ થાય છે. અને સામાપક્ષે પ્રજાને પણ ન્યાયના સુફળ મળવાને બદલે ન્યાયવ્યવસ્થાનો ભોગ બનવું પડે છે.

પોલીસ દ્વારા કબજે લેવામાં આવેલી મિલકતના નિકાલની આ આખી વ્યવ્સ્થાનો વિચાર કરતા પહેલા એ નોંધવા સરખું છે કે, શાસનતંત્ર દ્વારા પ્રજાના મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ ન થાય… એટલું જ નહી, પરંતુ તેને પ્રાપ્ત સંવૈધાનિક અધિકારોનું પણ ચુસ્ત પણે in letter and spirit પાલન થવું જોઈએ. અને તે રીતે ન્યાયિક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. બંધારણનો અમલ થયો ત્યારે મિલકત ધારણ કરવાનો અધિકાર એ ભાગ–૩ ના મૂળભૂત અધિકારોમાં સમાવિષ્ટ હતો. જે પછીથી રદ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ પ્રકરણ ૭ અનુચ્છેદ ૩૦૦એ ઉમેરવામાં આવ્યું છે, તે દર્શાવે છે કે, ‘‘ Persons not to be deprived of property save by authority of Law ”  અર્થાત એ બાબત સ્વયંસ્પષ્ટ છે કે, કોઈ પણ વ્યક્તિની મિલકત તે સ્થાવર હોય કે જંગમ તે મિલકત ધારણ કરવાના અધિકારથી તેને વંચિત રાખી શકાય નહી. સિવાય કે, કાયદા દ્વારા વંચિત કરવાનું અધિકૃત ઠરાવ્યું હોય.

સંવિધાનની સ્પષ્ટ જોગવાઈને લક્ષ્યમાં લઈને મુદ્દામાલના નિકાલ માટે હાલમાં ચાલી રહેલી આ પ્રણાલિકા નો વિચાર કરતાં કેટલાક મહત્વના પ્રશ્નો ઉદ્ભવે છે.

શું ગુના સાથે સંકળાયેલો મુદ્દામાલ પોલીસ દ્વારા કબજે લેવાયો હોય, જેની ટ્રાયલ દરમ્યાન જરૂરીયાત નથી કે, તેને અદાલતમાં ખસેડી શકાય તેમ ન હોય, કે નાશ પામે કે બગડી જાય તેવા મુદ્દામાલનો વચગાળાનો કબજો તેના પ્રથમદર્શનીય માલીકને કે કબજેદારને પોલીસ જ સોંપી ન શકે.? શું કબજે લેવાયેલા મુદ્દામાલ પરત મેળવવા માટે તેના માલિકે અદાલતમાં જ અનિવાર્યપણે જવું પડે.? શું પોલીસ કે અદાલત બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૦૦–એ ના સંજોગોમાં કાયદાથી ઠરાવેલી જોગવાઈને અનુસર્યા સિવાય કોઈ પણ વ્યક્તિના તેની મિલકત નો ઉપભોગ કરવાના અધિકાર ઉપર તરાપ મારી શકે છે.? શું ક્રિ.પ્રો.કોડના પ્રકરણ ૩૪ ની ક.૪૫૧ કે અન્ય કોઈ પણ જોગવાઈથી અદાલતને ઈન્વેસ્ટીગેસન દરમ્યાન મુદ્દામાલની વચગાળાની કસ્ટડી આપવાની સત્તા છે.?

ઉપરોક્ત ચારેય પ્રશ્નોના મુદ્દાસર વિચાર કરીએ તો,

ફોજદારી કાર્યરીતી અધિનિયમ ૧૯૭૩ માં પોલીસ તપાસ દરમ્યાન કોઈ પણ મિલકત પ્રકરણ ૭ કલમ.૧૦૨ મુજબ કબજે લઈ શકે છે. જે મુદ્દામાલ ની ટ્રાયલ દરમ્યાન પુરાવા તરીકે રજુ કરવાની જરૂરીયાત નથી અને તેને અદાલત સમક્ષ લઈ જઈ શકાય તેવો ન હોય કે, નાશ પામે કે બગડી જાય તેવો હોય ત્યારે તેને બોન્ડ લઈને છોડવાની સત્તા પોલીસ ને હોવી જોઈએ એવું લાગતા છેક ૧૯૭૬ની સાલમાં આપણી સર્વોચ્ચ અદાલતે અનવર અહેમદ વિ. સ્ટેટ ઓફ યુ.પી[1] ના ચૂકાદામાં જણાવ્યું કે, “we would like to observe that even in the new Criminal Procedure Code, there is no express provision which empowers the police to get a bond from the person to whom the property seized is entrusted. This may lead to practical difficulties, for instance in cases where a bulky property, like an elephant or a car is seized and the Magistrate living at a great distance; it would be difficult for a police officer to report to the Magistrate with the property. In these circumstances, we feel that the Government will be well advised to make suitable amendments in the Code of Criminal Procedure to fill up this serious lacuna by giving power to the police for taking the bond in such circumstances.”

સર્વોચ્ચ અદાલતના ઉપરોક્ત સુચનને ધ્યાનમાં લઈ કલમ ૧૦૨ માં ૧૯૭૮ ના સુધારા અધિનિયમથી હવે પેટા કલમ ૩ ઉમેરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈ દ્વારા પોલીસ જ ‘ઈન્વેસ્ટીગેસન’ દરમ્યાન જપ્ત કરેલ મુદ્દામાલ કે જેને અદાલત સમક્ષ લઈ જઈ શકાય તેમ ન હોય અથવા આ મુદ્દામાલની ટ્રાયલ દરમ્યાન જરૂરીયાત ન હોય કે બગડી જાય કે નાશ પામે તેવો હોય તેને યોગ્ય વ્યક્તિને બોન્ડ લઈ સુપરત કરી શકે છે. આ કલમની જોગવાઈ જોઈએ તો,

(3) Every police officer acting under sub-section (1) shall forthwith report the seizure to the Magistrate having jurisdiction and where the property seized is such that it cannot be conveniently transported to the Court or where there is difficulty in securing proper accommodation for the custody of such property, or where the continued retention of the property in police custody may not be considered necessary for the purpose of investigation, he may give custody thereof to any person on his executing a bond undertaking to produce the property before the Court as and when required and to give effect to the further orders of the Court as to the disposal of the same.[2]

આ કલમમાં Cr.P.C (Amendment) Act 2005 થી થયેલા વધારાના સુધારામાં પણ ૫૦૦/–રૂ.ની કિંમતના મુદ્દામાલના નિકાલ અંગે કરવામાં આવેલી Notes of clauses જોઈએ તો, “The Proposed amendment to sub-section 3 of section 102 is intended to give greater discretion to the police for releasing seized property where there is difficulty in securing proper accommodation for the custody of property or where the continued retention of the property in police custody is not considered necessary for the purpose of investigation. ”

આમ, આ જોગવાઈ થી જે મુદ્દામાલ કોર્ટમાં મોકલવામાં નથી આવતો તેવા તમામ મુદ્દામાલ ની વચગાળાની કસ્ટડી કોને સોંપવી તે અંગે નિર્ણય કરવાની સત્તા પોલીસને જ છે. પોલીસ ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય ત્યારે કોર્ટને મુદ્દામાલ અંગે કોઈ નિર્ણય કરવાની સત્તા નથી. ક્રિ.પ્રો.કોડના પ્રકરણ ૩૪ ની કલમ ૪૫૧ થી ૪૫૯ ની તમામ જોગવાઈ માત્ર ‘ઈન્કવાયરી’ અને ‘ટ્રાયલ’ દરમ્યાન મિલકતના નિકાલ અંગેના પ્રબંધ કરવામાં આવેલા છે. જે બે કલમોનો આધાર લઈ કોર્ટમાં મુદ્દામાલ અરજીઓ ચાલે છે તે કલમ ૪૫૧ તથા ૪૫૭ બન્નેની જોગવાઈ સ્વયંસ્પષ્ટ છે. જેમાં પણ ઈન્કવાયરી અને ટ્રાયલ એ બે તબક્કામાં જ મુદ્દામાલનો નિકાલ કરવા અંગે અદાલતની સત્તા દર્શાવવામાં આવેલી છે. પોલીસ દ્વારા જ્યારે તપાસ(ઈન્વેસ્ટીગેસન) થઈ રહ્યું હોય ત્યારે તે ટ્રાયલ કે ઈન્કવાયરી હરગીઝ નથી ઈન્કવાયરી એટલે Sec.2(G) “inquiry” means every inquiry, other than a trial, conducted under this Code by a magistrate or Court[3] કોર્ટ કે મેજીસ્ટ્રેટ દ્વારા કરાતી ટ્રાયલ સિવાયની તમામ તપાસ જેમાં પોલીસ ઈન્વેસ્ટીગેસનનો સમાવેશ થતો નથી. જેથી પોલીસ ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય ત્યારે અદાલતને પ્રોસીજર કોડ દ્વારા મુદ્દામાલ પરત્વે હુકમ કરવાની કોઈ સ્પષ્ટ કે ગર્ભિત સત્તા નથી.

જેથી કાયદા મુજબની સાચી પ્રક્રિયા તો એજ છે કે, જે કોઈ પણ મુદ્દામાલ પોલીસ કબજે લે તે મુદ્દામાલ અંગે પોલીસે કલમ ૧૦૨(૩) ની જોગવાઈ મુજબ વચગાળાનો કબજો બોન્ડ લઈને યોગ્ય વ્યક્તિને સુપરત કરી દેવો જોઈએ. અને જે મુદ્દામાલ નો નીકાલ વચગાળાની કસ્ટડીથી કરવો યોગ્ય ન જણાતો હોય તેવો મુદ્દામાલ પોલીસે અદાલતને ચાર્જસીટ સાથે સુપ્રત કરવો જોઈએ અથવા તો, અદાલતમાં મોકલી શકાય તેમ નથી એવો રીપોર્ટ કરવો જોઈએ જેથી ટ્રાયલ દરમ્યાન કોર્ટ તેનો ક.૪૫૭ મુજબ નીકાલ કરી શકે. મુદ્દામાલના ઝડપી નીકાલ અંગે સુંદર અંબાલાલ વિ. સ્ટેટના કિસ્સામાં પણ માર્ગદર્શિકા આપી છે.

આમ, કાયદાના પ્રબંધો અને સંવિધાનની અનુચ્છેદ.૩૦૦એ ની જોગવાઈને સંયુક્ત રીતે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો પોલીસ દ્વારા કબજે લેવામાં આવેલા મુદ્દામાલને ૧૦૨(૩) માં દર્શાવેલા સંજોગો હોય ત્યારે પોલીસે જ યોગ્ય વ્યક્તિને તે સુપ્રત કરી દેવો જોઈએ અને આ જોગવાઈનું ચુસ્તપણે પાલન કરવા માટે જરૂર પડે ન્યાયપાલીકાએ નિર્દેશ કરવા જોઈએ.

પોલીસ દ્વારા કબજે લેવામાં આવતો મુદ્દામાલ કલમ ૧૦૨(૩) માં દર્શાવેલા સંજોગો હોય ત્યારે તેના યોગ્ય માલીકને વિનાઅવરોધે અને વહેલામાં વહેલી તકે જરૂર પડે અદાલતમાં રજુ કરવાની બાહેધરી સાથે પોલીસ દ્વારા જ પરત મળી જ જવો જોઈએ. ઈન્વેસ્ટીગેસન ચાલુ હોય તે દરમ્યાન કરાતી મુદ્દામાલ અરજીઓ અને તેના નિકાલની સમગ્ર કાર્યવાહી ને ફોજદારી કાર્યરીતી સંહિતાનું કોઈ સમર્થન નથી અને તેથી તેને અવૈધાનિક ગણવી જોઈએ. અને જો આપણે પણ આ જ ન્યાયીકવ્યવસ્થાના ભાગ બનીને નાગરિકને પોતાની જ વસ્તુ પરત મેળવવા વિલંબ કરીને અદાલત સુધી જવા મજબુર કરી રહ્યાં હોઈએ તો એ આપણી તે વ્યક્તિના બંધારણીય અધિકાર ઉપરની તરાપ છે એમ સમજવું જોઈએ.

નાગરિકોને તેનો કબજે લેવાયેલો મુદ્દામાલ મેળવવા કોર્ટનો આસરો લેવો પડતો હતો તે બાબતે સર્વોચ્ચ અદાલતે છેક, ૧૯૭૬ માં ટકોર કરી હતી અને વિધાનમંડળે તે મુજબ ૧૯૭૮ ના કાયદાથી સુધારો પણ કરી દીધો અને જપ્ત કરેલી મિલકત સુપ્રત કરવા પોલીસ પણ અમુક સંજોગોમાં વિવેકાધીન સત્તા વાપરી શકે તેવો કલમ ૧૦૨(૩) થી પ્રબંધ કર્યો. છતાં એ કરૂણતા છે કે, તે જોગવાઈઓને નજરઅંદાજ કરી કાયદાના પુસ્તક પુરતી મર્યાદિત રહેવા દીધી છે.અને તેમ કરી સામાન્ય નાગરિકના મિલકત ધારણ કરવાના વૈધાનિક અધિકારનો ભંગ કરી રહ્યાં છીએ અને છતાં ગર્વથી કહીએ છીએ કે અમે ‘Rule of Law’ કાયદાના શાસનમાં માનીએ છીએ. ધન્ય છે આપણા ન્યાયને અને ન્યાય પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને..

सबको सन्मति दे भगवान मेरा भारत बने महान..

ધર્મેન્દ્રસિંહ જી. રણા

આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર

લીગલ ડિપાર્ટમેન્ટ, ગુજરાત રાજ્ય મો.9427582895

[1] Anvar Ahemad V. State Of U.P  AIR 1976 SC 680

[2] Cr.P.C Sec. 102(3)

[3] Cr.P.C Sec. 2(g) inquiry

મહારાષ્ટ્રમાં ‘મકોકા’ છે તો ગુજરાતમાં ‘ગુજક્ટોક’ કેમ નહિ.?

ડિસેમ્બર 16, 2015

મહારાષ્ટ્રમાં ‘મકોકા’ છે તો ગુજરાતમાં ‘ગુજક્ટોક’ કેમ નહી..?શ્રી ધર્મેન્દ્રસિંહ ગેમલસિંહ રણા

આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર

લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થામાં વિરોધ કે આંદોલન બહું જ સ્વાભાવિક હોય છે અને જરૂરી પણ છે, પરંતુ જ્યારે વિરોધ વિનાકારણે કે અતાર્કિક કારણે કરવામાં આવે ત્યારે લોકશાહીના સુફળ પ્રાપ્ત થવાને બદલે સારી યોજના કે સારા કાયદાઓ વર્ષો સુધી ચર્ચા વિચારણામાં જ અટવાતા રહે છે અને સાત કોઠાના ચક્રવ્યુહમાં અટવાઈ પડે છે. કંઈક તેવી જ સ્થિતિ ગુજરાતમાં ‘ગુજક્ટોક બિલ’ની થઈ છે. ત્રણ ત્રણ વખત વિધાનસભાએ જરૂરી ફેરફારો કરીને પસાર કર્યા છતા રાષ્ટ્રપતિની મંજુરીને અભાવે તેનું અમલીકરણ અટકી પડ્યું છે. અને કેટલેક ઠેકાણે આ બિલ જાણે કે, કોઈ ચોક્કસ સમાજ માટે સીતમનું સાધન બનવાનું હોય તેવી ગેરસમજો સાથે પ્રજામાં તેના વિરુદ્ધનો મત ઉભો કરવામાં આવી રહ્યો છે.

દૂનિયાના વિકસીત દેશો અને વિકાસની પગથી પર આગેકદમ કરી રહેલા આપણા જેવા રાષ્ટ્રોને આજની તારીખે સૌથી મોટી સમસ્યા હોય તો એ  છે, આતંકવાદ અને સંગઠિત થઈને કરાતી ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ છે. આતંકવાદ અને ગુંડારાજ માત્ર દુ:ખ પહોચાડવા અને હિંસાખોરી તથા ગેરકાયદેસર રીતે નાણા પ્રાપ્ત કરવા તેમજ સમાજને નૈતિક અધ:પતન તરફ દોરી જવા માટે હોય છે. આ પ્રકારના ગુના આચરનારાઓનો મુખ્ય હેતુ જ સ્વાર્થ માટે સમાજ અને રાષ્ટ્રને નુકસાન પહોચાડવાનો હોય છે. આપણા રાષ્ટ્રને પણ મુંબઈ હુમલા, અક્ષરધામ, સંસદ હુમલો તથા ગોધરાકાંડ અને અન્ય કેટલાય આતંકવાદી હુમલાઓનો અનુભવ થઈ ચૂક્યો છે. અને ગુંડાટોળી કે જે, ઓર્ગેનાઈઝડ ક્રાઈમ કહેવાય છે તેમા દારૂના અડ્ડા, જુગરધામ કે કુટણખાના, ટોળકી બનાવી ગુંડાગીર્દી ફેલાવવી, ખંડણી વસુલવી માફીયાગીરી કરવી કે લેન્ડગ્રબીંગ વિગેરે ગુનાઓનો તેમાં સમાવેશ થાય છે.

એક સમયે આવા ઓર્ગેનાઈડ ક્રાઈમ માત્ર મુંબઈ જેવા મહાનગરોમાં આચરવામાં આવતા હતા પરંતુ આજે આવા ગુનેગારો મહાનગરોમાં પણ પેદા થઈ ગયા છે. ગુજરાતના પાંચ મહાનગરો અમદાવાદ,સુરત,ભાવનગર,જામનગર અને રાજકોટ ઉપરાંત અન્ય શહેરો અને હવેતો નાના નગરોમાં પણ ઓર્ગેનાઈડ ક્રાઈમનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે. આવા ગુનાઓની તપાસ અને તેમની વિરુદ્ધ પુરાવાઓ એકત્રિત કરવા કે, ટ્રાયલ ચલાવવા માટે ફોજદારી કાર્યરીતી સંહિતા અને પુરાવાના કાયદાની જોગવાઈઓ પુરતી હોતી નથી. કારણ કે, આ ગુનો આચરનારાઓએ સંગઠિત થઈને ગુનો કરે છે એટલું જ નહી ખંડણી કે, જગારધામ કે કૂટણખાના ચલાવવા જેવી પ્રવૃત્તિ સંગઠિત થઈને જ આચરી શકાય તેવા ગુના છે. અને તેથી જ આવા ગુનાઓને ડામવા અસરકારક ઈન્વેસ્ટીગેસન તથા વિશિષ્ટ પ્રકારે તેની ટ્રાયલ ચલાવવામાં આવે તે ઈચ્છનીય છે.

આપણા પ્રાચિન શાસ્ત્રોમાં એક ન્યાય કહેવાયો છે यथा यक्ष: तथा बलि’ અર્થાત્ યક્ષ તેવો બલી આપવો પડે અને એ મુજબ જ જોઈએ તો આપણી એક્વીક્ઝીટોરીયલ ફોજદારી ન્યાય પ્રક્રિયા કે, જેમાં આરોપી તેના વિરુદ્ધનો ગુનો અદાલતમાં પોલીસ અને પ્રોસીક્યુસન શંકાથી પર સાબિત ન કરે ત્યાં સુધી તેની નિર્દોષતાનું અનુમાન કરવામાં આવે છે તે જ પદ્ધતિ જો આતંકવાદીઓના કૃત્ય ની તપાસ કે કાર્યવાહીમાં પણ અપનાવવામાં આવે તો, આ ભયંકર ગુનેગારો વિરુદ્ધનો ગુનો પુરવાર થાય તેના બદલે તે કાયદાની ચુંગાલમાંથી સરળતાથી છૂટી જવાની શક્યતા વધુ રહે છે. અને તેથી ટેરરીઝમ અને ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ક્રાઈમ સામે બાથ ભીડવા કેટલીક વિશિષ્ટ સત્તા અને જોગવાઈઓ ઈન્વેસ્ટીગેસન અને પ્રોસીક્યુસનને આપવામાં આવે તથા જયુડીસીયલ કસ્ટડીના સમયગાળામાં વધારો, ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સમક્ષના કન્ફેસનને પુરાવામાં ગ્રાહ્યતા, આગોતરા જામીનની જોગવાઈ ઉપર પ્રતિબંધ તથા ટલિફોન વિગેરે ઇન્ટરસેપ્ટ કરી મેળવેલ પુરાવાને ગ્રાહ્ય રાખવાની જોગવાઈઓ વિગેરે બાબતોમાં થોડી છૂટછાટ આવે તે માટે ગુજરાત રાજ્ય માટે Gujarat Control of Terrorism and organized Crime Bill 2015 પસાર કરાવામાં આવ્યું છે. કુલ પાંચ પ્રકરણોમાં ૨૮ કલમોથી ટેરરીસ્ટ એક્ટીવીટી તથા ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ક્રાઈમ અને ચાલુ રહેલી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ અંતર્ગત આવતા ગુનાઓનો સામવેશ કરવામાં આવેલો છે. આ બિલ જો કાયદો બને તો તેની કલમ ૩ તથા ૪ મુજબ આવો ગુનો કરનાર કે, મદદગારી કરનારને સજાની જોગવાઈ છે તથા મિલકત જપ્તીની જોગવાઈ છે તે ઉપરાંત નવા કોઈ ગુનો કે સજાની જોગવાઈ તેમાં નથી પરંતુ આ કાયદાની વ્યાખ્યામાં સમાવિષ્ટ આતંકવાદ કે ઓર્ગેનાઈઝડ ક્રાઈમ ના ગુનાઓના ઈન્વેસ્ટીગેસન તથા ટ્રાયલ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવેલી છે.

આપણા પડોસીરાજ્ય મહારાષ્ટ્રમાં મહારાષ્ટ્ર કન્ટ્રોલ ઓફ ઓર્ગેનાઈઝડ ક્રાઈમ એક્ટ છેક ૧૯૯૯ ની સાલથી અમલમાં છે. ૨૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૯ થી મહારાષ્ટ્રમાં લાગુ પાડવામાં આવેલા ‘મકોકા’ એક્ટનો હેતુ તથા મોટાભાગની જોગવાઈઓ હાલના બિલમાં યથાવત્ છે. પરંતુ તેમ છતા ગુજરાત રાજ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવેલા આવા જ પ્રકારના કાયદાને અત્યાર સુધીમાં ત્રણ વખત ફેરવિચારણા માટે પરત મોકલી આપવામાં આવેલો છે.

તાજેતરમાં ગુજરાત રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા આ બીલ ફરીથી પસાર કરી તેના ગુજરાતમાં અમલીકરણ  માટે રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ અર્થે મોકલવામાં આવ્યું છે. અને હવે આ ઓર્ગેનાઇડ ક્રાઈમ તથા આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ ડામવા માટે કેટલિક વિશેષ સત્તાઓ તથા આ પ્રકારના ગુના પુરવાર કરવા માટે ભારતીય ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીની નો મૂળભુત સિદ્ધાંત Beyond All reasonable Doubt ને અકબંધ રાખીને આરોપીના કથન, કબુલાત જેવી કેટલીક બાબતો અંગે ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સમક્ષ થયેલી કાર્યવાહીને પુરાવામાં ગ્રાહ્ય રાખવા જેવી છૂટછાટો આપવામાં આવેલી છે ત્યારે તેનો વિરોધ અસ્થાને હોવાનું મારુ અંગત માનવું છે.

આ બીલની જોગવાઈઓ હાલમાં મહારાષ્ટ્રમાં અમલમાં છે જ તેવા મોકોકા એક્ટ જેવી જ છે. ૨૦૦૨ માં આતંકવાદ ને નાથવા માટે વિશેષ જોગવાઈઓવાળા ‘પોટા’ એક્ટને ૨૦૦૪ માં નવી સરકાર આવતા રદ કરી દેવાયો હતો. ત્યાર બાદ ગુજરાતમાં હાલના વડાપ્રધાન માન. નરેન્દ્ર મોદીજી મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ ૨૦૦૪ માં ગુજક્ટોક બિલ પસાર કરવામાં આવેલ હતો જેને તત્કાલિન રાષ્ટ્રપતિ એ.પી.જે અબ્દુલ કલામ દ્વારા મંજુરી અપાયેલી નહોતી. તે પછી ૨૦૦૮માં રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટીલે તેને પરત કરી દીધેલ હતો અને તે પછી ૨૦૦૯ માં એ બીલ પસાર કરી ફરીથી રાષ્ટ્રપતિની મંજુરી અર્થે મોકલવામાં આવેલું જેના ઉપર હજી સુધી નિર્ણય લેવામાં આવેલો નથી. છેવટે ફરીથી માર્ચ ૨૦૧૫માં ગુજરાત વિધાનસભાએ આ બિલને ફરીથી પસાર કરી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેના ઉપર અધિકૃતતાની મહોર મારવામાં આવે તે અર્થે મોકલી આપવામાં આવેલું છે.

પ્રસ્તાવિત ‘ગુજક્ટોક’ ની મહત્વની જોગવાઈઓ તથા તેના વિરોધ અને સમર્થન ના તર્કો નીચે મુજબ છે.

 

 

કલમ પ્રાવધાન વિરોધ સમર્થન
૧૪ આરોપીએ ફોન પર કરેલી વાતચિત કે અન્ય સંદેશાવ્યવહાર તેના વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે માનવી પુરાવાના કાયદા અનુસાર કલમ ૬૫ બીના પ્રમાણપત્ર વિના કોઈ ઈલેક્ટ્રોનિક રેકર્ડ પુરાવામાં ગ્રાહ્ય રાખી શકાય નહી આતંકવાદ કે, સંગઠિત અપરાધોના કિસ્સામાં પ્રથમદર્શનીય અને જડબેસલાક પુરાવો તેમના કોમ્યુનીકેસન જ હોય છે. અને સમાજ વિરુદ્ધનો ગંભીર ગુનો હોય ત્યારે વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના મૂળભૂત અધિકાર પર વ્યાજબી નિયંન્ત્રણ મુકી શકાય
૧૬ આરોપીએ એસ.પી કક્ષાના ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સમક્ષ આપેલ કબુલાતને પુરાવામાં ગ્રાહ્ય ગણવી (આવી કબુલાતના નિવેદન આપ્યા બાદ તેની કોર્ટ દ્વારા ખરાઈની પણ જોગવાઈ છે. સી.આર.પી.સી કલમ ૧૬૪ મુજબનું ન હોય તેવા તમામ પોલીસ રૂબરૂના નિવેદન ક.૧૬૨ મુજબ દર્શાવાયા સિવાય વાપરી શકાય નહી. તથા પુરાવાના કાયદાની ક.૨૪,૨૫ તથા ૨૬ જોતા જોગવાઈ વિરોધાભાસી છે. જે કબુલાત એસ.પી. કક્ષાના અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી હોય અને તેનું રેકોર્ડીંગ કરી લેવામાં આવેલું હોય તે સંજોગોમાં કલમ ૨૪ તથા ૨૫ નો બાધ આવતો નથી.
૨૦ ચાર્જસીટ રજુ કરવાનો સમયગાળો ૬૦ અથવા ૯૦ દિવસને બદલે વિશેષ સંજોગોમાં ૧૮૦ દિવસ કરવાની તથા જાત મુચરકા પર આરોપીને ન છોડવાની જોગવાઈ તપાસ દરમ્યાન છ માસ સુધીની આરોપીની કસ્ટડી ગેરકાયદેસર અને ગેરબંધારણીય છે. સંગઠિત અને આતંકવાદી કૃત્ય જેવા ગુનાઓ હોવાથી તેમાં તપાસ કરવા માટે થોડા વધુ સમયની જરૂરીયાત વ્યાજબી છે.

મારા મતે ગુજરાત દ્વારા વિધાનસભામાં ત્રણ ત્રણ વાર મંજુર કરીને રાષ્ટ્રપતિ તરફ મોકલવામાં આવેલા આ બીલને હવે વહેલી તકે મંજુરી પ્રાપ્ત થવી જોઈએ. અને હા, આ કાયદાનો દુરઉપયોગ થશે એવી ભીતિ સેવીને આવા કડક કાયદાની ગેરહાજરીમાં આતંકવાદીઓ અને ઓર્ગેનાઝડ ક્રાઈમ કરનારી ગેંગોને ફાવતુ મળે તેવું કરવું પણ અયોગ્ય ગણાશે, કારણ કે, જે પોલીસ તંત્રને આપણે સમાજના રક્ષણની જવાબદારી સોંપી છે તે રક્ષકને બદલે ભક્ષક બનતું હોય તો તે માટે અન્ય કોઈ ઉપાય વિચારવો જોઈએ. પરંતુ પોલીસ દમન થશે તેવી માત્ર ભીતિ સેવી ‘ગુજક્ટોક’ ને લટકાવી રાખવું એ મારી દ્રષ્ટિએ લોકશાહી વ્યવસ્થાનું અને બંધારણનું પણ અપમાન છે, કારણ કે, આ બીલને વિધાનસભા(ગુજરાતની પ્રજા) ત્રણ ત્રણ વાર પસાર કરી ચૂકી છે.

ધર્મેન્દ્રસિંહ ગેમલસિંહ રણા (આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર, જયુડીસીયલ મેજીસ્ટ્રેટ કોર્ટ, સુરત)